eğitim görmemiş bir sesin, hakiki kalitesini anlamak oldukça zordur. bu bakımdan, tenor olduğu kesin olarak saptanmamış kimse, bariton kabul edilmeli. aynı şekilde soprano da mezzo-soprano olarak çalıştırılmalıdır. çalışmalar ilerledikçe, sesin esas rengi ortaya çıkar.
yapılan her ses egzersizi bir amaca yönelik olmalıdır. gelişi güzel melodilerle, amaçsız yapılan egzersizlerin hiçbir faydası yoktur. amaç, sade ve uygun egzersizlerle, nefesin pürüzsüz ve ölçülü olmasını sağlamak, diyaframın iyi kullanılmasını öğretmek, sesin rezonansını sağlamak, registerleri yerine oturtarak sesleri birbirine perçinlemek, parlak, dolgun sesler elde etmektir.
ses egzersizleri, kolaydan zora doğru ve amaçlara yönelik olmalıdır. bu çalışmaları aşağıdaki şekilde basamakları birbirine perçinleyerek olumlu sonuçlar almamız mümkündür.
1- ses eğitiminde birinci basamak, nefes eğitimi olmalı. nefes çalışmaları ile diyaframın kullanılması bir anda yürütülmelidir. bunun için öğrenci, derin nefes aldıktan sonra, havayı dişlerinin arasından tıslamak sureti ile nefes vermeli ve havanın bir noktaya akacak şekilde toplandığını düşünmelidir. hava iyi kullanılırsa, uzun süreli tıslamalar elde edilebilir. tıslama esnasında, ses telleri hiçbir şekilde zorlanmamalı. havanın dişler arasından devamlı sızması ve diyafram çalışması dikkatle kontrol edilmelidir.
2- şan eğitiminde, nefes ve diyafram çalışmalarından sonra sıra tek tonların söylenmesine gelir. tonlar tam sesle, zorlanmadan, bastırmadan söyletilmeli, seslerin rezonansa oturması sağlanmalıdır. oturan tonlardan sonra, yarımşar ton ilerleyerek veya gerileye giderek çalışmalar sürdürülür. öğrenciye devamlı, havayı düzenli bir şekilde, bir noktaya doğru yöneltmesi, sesini rezonans boşluklarında büyütmesi ve gırtlağını bir kuyu gibi açık tutması telkin edilir.
tiz seslerin çıkartılmasını sağlamak için öğrenciye; sanki ağzında sıcak bir lokma varmış da ağzı yanmasın diye damağını kapatıyormuş gibi davranmasını söylemek iyi sonuç verir.
tek tonlar, vokal ve konsonların oluşturdıığu hecelerle çalışarak artikülasyon yapılır ve diyafram çalıştırılır.
3- tek tonu çıkartmakta başarı sağlayan öğrenciye, küçük ses dizileri söyletilebilir. major gamın ilk üç sesten kurulan dizisi, buna uygundur. bu çalışma yapılırken tonlar birbirine çok bağlı olmalıdır. tize doğru karın hafifçe içeri çekilirken, egzersiz bitince karın kasları gevşetilip bir an dinlenilir. egzersize, rahat bir tondan başlayarak yavaş yavaş yarımşar ton inceye çıkılır. yeteri kadar inceye çıkıldıktan sonra, bu kez yarımşar ton aşağıya inilmeye başlanır. herhangi bir tonun üzerinde pürüzlenme veya zorlanma olur veya sesi iyi tınlamazsa geriye dönülerek aynı egzersiz yarım veya bir ton aşağıdan tekrar denenmelidir.
egzersize rahat gelen bir tondan başlanmalıdır. önce u vokaliyle yapılan çalışmalarda daha sonra diğer vokaller de denenir. İ ve e vokalleriyle yapılan çalışmalarda ses daha rezonanslı ve parlak çıkar. bu durum, şan öğrencisinin moralinin yükselmesine faydalı olur. a vokali çoğu kimsede dayanıksız ve donuk olur. ancak aynı zamanla ve çalışarak öteki vokaller kadar parlak olur, kolay çıkarılır.
çalışma biraz daha ilerleyince üç sesten major dizi iki defa tekrarianarak egzersiz yapılır.
4- kapalı ağızla rezonans çalışması. sesin yerine oturması, rezonansın sağlanması için kapalı ağızla orta seslerde yapılan ses egzersizleri faydalıdır. kapalı ağızla seslerde m ve n konsonları ile (sessiz harfleri) yapılan tınlama çahşmalarında fazla ses vermeden hafifçe tınlamaya özen gösterilir. bu şekilde, ağız ve burun boşluklarında oluşan ve skala yükseldikçe alın boşluğuna geçen bir titreyiş hissedlir. bu çalışma sesin rezonans boşluklarına sağlıklı bir şekilde gönderilmesini sağlar.
5- çalışmalar ilerledikçe ton dizisi, tonikten beşliye kadar genişletilir. başlangıçta tonu, bütün egzersizlerde sesin cinsine göre değişir. önce u sonra a ve vokalleri ile daha sonra da iki defa tekrarlanarak yapılır. vokallerin (sesli harflerin) hepsine eşit parlaklık sağlamak için en iyi oturan vokalden hemen sonra, daha az tınlayan bir vokalin getirilmesi denenebilir. egzersizi daha kolaylaştırmak için m, n veya s gibi tınlayan bir konsondan faydanılır.. çalışma sırasında bütün tonların bağlı kalmasına, vokallerin eşit renk tınlayışta olmalarına dikkat edilmelidir.
6- bir müddet sonra, bırbirine yakın seslerin egzersizlerine alışan şan öğrencisi, daha geniş aralıklarla birbirinden ayrılan sesleri içeren egzersizlere yöneltilir. bu konudaki en kolay egzersiz majör gamdaki tonik-üçlü-beşli dizisidir. daha önceki egzersizlerde yaptığımız gibi, derin nefes alıp havayı tembel hale getirdikten sonra, u veya İ vokali ile egzersize başlanır.
tizlere doğru karın kasları toplanarak havayı yukarı itmeli ve damak biraz kubbelenmelidir. bu egzersiz, her sesin en kalın tonundan başlayarak, zorluk çekmeden çıkabileceği en ince tona kadar yapılabilir. ancak, zorlamadan kaçınmalıdır. daha sonraki çalışmalarda bu dizi oktavın da eklenmesi ile daha genişletilebilir.(tiz'lere geçerken içeri çekilen, pes'e geçerken gevşetilen karın kaslarının hareketi, öğürrne sırasında yapılan hareketle eşittir). bu egzersizlerin başarı ile tamamlanmasından sonra daha geniş aralıklı egzersizlere geçilir.
7- beşli atlamalar: esas tondan beşliye atlayarak tonu iyice oturttuktan sonra, sıra ile bütün tonları söyleyerek aşağı inilir. İnerken sesin en tiz tondaki parlaklık ve rezonansı korumasına dikkat etmelidir. bu egzersizler u ve İ vokalleri ile yerine oturtulduktan sonra a,e,o gibi diğer vokallerle uygulanır.
8- daha geniş aralıkları çalışmaya geçmeden aşağıdan yukarı çıkan geniş ton dizilerini söylemek yerinde olur. derin nefes alıp havayı depo ettikten sonra sesi kafaya doğru yöneltmeliyiz. kalın seslerde biraz daha ağır söylenen bu egzersiz, daha hızlı bir tempoyla söylenebilir.
9- büyük aralıklar. geniş aralıklardan en kolay söyleneni, oktay atlamalarıdır. derin nefes alıp depo ettikten sonra, pes tonu söyleyip gırtlağı tamamen gevşek bırakarak oktava atlamalıdır. oktavın yerine oturup oturmadığını anlamak için, aynı aralığı bir daha tekrarlamak iyi sonuç verir. oktay atlamalarında zorluk çekenlere, üst tonla tınlayan bir sessiz harf (konson) kullanılmalıdır. oktay atlamaları için aşağıdaki değişik egzersizler kullanılır.
10- staccato çalışmaları: diğer egzersizlerle bir arada yürütülmelidir. sesin tınlamasına özen gösterilmelidir.
il- nüans çalışmaları: orta sesler üzerinde yapılan çalışmalar istenilen düzeye gelmeden, nüans çalışmalarına başlanmamalıdır. zamansız başlatılan nüans çalışmaları, hafif seslerin nefesten koparak desteksiz söylenmesine, kuvvetli seslerin de bağırılarak çıkarılmasına yol açar. nüans egzersizleri daima nefesten kopmayan bir sesle yapılmalıdır.
ses-nefes bağlantısı, en hafif ve en kuvvetli seslerden korunmalıdır. böylece, nefes desteğine dayanan en hafif ses bile, salonun en uzak köşesindeki dinleyicinin kulağına ulaşabilcektir. nüans egzersizlerine geçerken, rezonans çalışmalarına da büyük önem verilmelidir. ancak bu şekilde, çok hafif sesler nefesten kopmadan çıkarılabilir, en kuvvetli sesler de bağırmadan elde edilebilir.. İlk nüans egzersizlerine mf (orta kuvvetli) ve mp (orta hafif) seslerle başlanır.
çok hafif ve çok kuvvetli seslere, adım adım yaklaşılır. bu çalışmada ele alınacak küçük bir müzik cümlesi, önce mf söylenmeli, sonra aynı teknik mp'ye dönüştürülmeli. daha sonra, sesin nefesten kopmamasına özen göstererek mp'den veya mf'den mp'ye geçişler ve uygulamalar denenmelidir. çalışmalar ilerledikçe, bütün nüans biçimleri uygulanır. şarkıcı, sesin: bir enstrümanın ustalığı ile kullanmasını öğrenir.
12- ses çalışmalarında değişik egzersizlerin uygulanması, söyleyerek artikülasyon yapmak, bütün sesleri parlak tonlarda çıkarmak, diyaframı çalıştırmak amacına yöneliktir.
13-tiz seslerin çalışılması. şan çalışmalarına, sesin en rahat ve renkli olduğu tonlardan başlamak gerekir. bunlar da çoğunlukla orta seslerdir. tiz ve pes tonlar çalışmalarla elde edilir. ancak, çok uzun zaman sadece orta sesler üzerinde çalışmak, sesi ağırlaştırır. bunun için, orta sesleri yeterince oturttuktan sonra, gayet dikkatle davranarak tizlere ve peslere uzanmalıdır.
öğretmen kontrolünde yapılan çalışmalar tam sesle uygulanmalıdır.
çalışma sırasında sesin en son sınırına ulaşan ve aynı yüksek sesi arka arkaya tekrarlatan egzersizlerden kaçınmak yerinde olur. sesin genişliği, yavaş yavaş yarımşar ton ilavesi ile sağlanmalı, yeni kazanılan tonları yerine oturmadan, başka tonlara geçilmemelidir. yüksek seslerde çalışma yapıldıktan sonra, sesi daha fazla yormamak için, hemen orta ve kalın seslere geçilerek çalışmanın sürdürülmesi faydalı olur.
yüksek seslere çıkılırken buna paralel olarak ağız da açılmaya başlamalı, en tiz tonda en fazla açık halini almalıdır. ancak bu pozisyonda, tiz sesi çıkarırken, şarkıcının yüz ifadesinin gerilmemesi ve kasılmamasına dikkat edilmelidir. tiz tonlarda çene, gevşek bir şekilde aşağıya sarkmalıdır. tiz tonu verirken, öğrencinin ayaklarının ucuna kalkmaması, düzgün ve rahat bir pozisyonda durması sağlanır.
tiz tonlarda ses mutlaka diyaframa sağlam dayanmak zorundadır. bunun yanında boğaz boşluğu, aşağı ve içeri doğru genişlemeli, sanki sesi yutacakmış gibi bir pozisyon alınmalıdır. başın yukarıya doğru dik durması sesin çıkışını kolaylaştırır. tizlerin i vokaliyle söylenmesi sese parlaklık ve kuvvet verir.
tizlere yükselirken, özellikle geçit tonlarında, damağı yuvarlak tutmak, geniz boşluğu da içeri doğru yuvarlanmış bir boru gibi düşünmek tiz seslerde rahatlık sağlar. aralığın büyük veya küçük oluşuna göre, karın yavaş yavaş veya birden bire içeri çekilir. bu pozisyonla diyaframın yükselmesi sağlanır. diyafram yükseldiği anda hançere de kolayca en yüksek ses pozisyonuna geçebilir.
daha ilerlemiş öğrencilere, oktay sıçramaları egzersizleri yaptırılabilir. tizleri çok kısa sürede kolaylaştıran bu egzersizler, başlangıçta muhakkak öğretmen kontrolünde yapılmalıdır. çünkü ses, göğüs registerinden veya orta sesten birdenbire kafa registerine fırlayacaktır. bu tiz sesin tamamen kafada ve metalik bir parlaklıkta olması şarttır.
bu egzersiz bir süre yapıldıktan sonra, hemen dinlendirici egzersizlere geçilmelidir. egzersizler, aralıksız ve tek taraflı olmamalı, zor çalışmalardan sonra gevşetici egzersizlere yer verilmelidir. orta tizleri oturtmak için yukarıdaki egzersize küçük bir ilave yapılır. oktavlar çabuk söylendikten sonra beşli üzerinde durulur. bu egzersizin amacı tizlerde kafa tonunu beşliye mal etmektir. bu daha çok kadın sesleri ve tenorlar için yararlıdır. bu çalışmadan sonra gam ve arpejler üzerinde egzersizler yapılır.
14- pes seslerin çalışılması. şan eğitiminde, sadece tiz seslerin zor elde edildiğine inanılır. oysa kalın seslerin elde edilmesi ve kalına geçerken geçit tonlarının ortadan kaldırılması daha zordur. kalın sesleri elde etmek için en kolay ve en iyi yol, tizleri ve orta sesleri ıyi oturtmaktır. tız tonları sağlayan pozısyonlarda, ses tellerı ne kadar rahat ve krampsız olursa, tizlerden peslere geçişte o kadar kolay verimli ve doğal olur. kalın seslerde, nefesin göğüse yaslanmasına ve sesin kafa rezonansında tınlamasına dikkat edilmelidir.
kaynak
